मी आता त्यातून बाहेर आली आहे” — अष्टावक्र गीतेचा एक जिवंत अनुभव

​माझ्या आईचे वय आता ८६ वर्षे आहे. काल तिला थोड्या चकरा येत होत्या आणि ती अस्वस्थ होती. तिची प्रकृती पाहून मला पुन्हा एकदा तोच जुना विषय आठवला.

मी तिला अनेक वेळा म्हणायचो, “आई, कधी तू आजारी पडलीस आणि तुला स्वयंपाक करणे शक्य झाले नाही, तर मी हॉस्पिटलच्या कॅन्टीनमधून तुझ्यासाठी डबा आणीन.”

पण तिचे उत्तर नेहमी ठाम असायचे. “नको. मला तो डबा चालणार नाही.”

या विषयावर आमच्यात अनेकदा चर्चा आणि वादही झाले. मी तिला विचारायचो, “काय कारण आहे? तो डबा इतर जातीच्या किंवा इतर पंथाच्या व्यक्तींनी बनवला असेल म्हणून तुला नको आहे का?” ती यावर स्पष्ट काही बोलत नसे. पण तिच्या मनात एक संस्कार, एक संकोच आणि एक अदृश्य भिंत असल्याचे जाणवत असे. त्यामुळे कितीही आजारी असली, तरी ती स्वतःचे जेवण स्वतःच बनवून खायची.

पण काल काहीतरी वेगळे घडले.

ती अस्वस्थ होती. मी पुन्हा विचारले, “आई, आज कॅन्टीनमधून डबा आणू का?”

यावेळी ती शांतपणे म्हणाली, “हो. नक्की घेऊन ये. मला चालेल. ते कुठल्याही जातीचे असतील, कुठल्याही पंथाचे असतील, तरी मी आनंदाने खाईन. मी आता त्यातून बाहेर आली आहे.”

तिचे हे शब्द ऐकून मी काही क्षण निःशब्द झालो.

हे केवळ कॅन्टीनच्या डब्याला दिलेले होकार नव्हते. तो अनेक दशकांपासून मनात रुजलेल्या एका संस्कारावर मिळवलेला विजय होता. माणसाला माणूस म्हणून स्वीकारण्याचा तो क्षण होता.

त्याच वेळी मला अष्टावक्र गीतेतील वचन आठवले—

“असङ्गोऽसि निराकारो विश्वसाक्षी सुखी भव.”

‘निराकार’ म्हणजे केवळ शरीराचा आकार नसणे नव्हे. ‘निराकार’ म्हणजे आपण स्वतःभोवती उभ्या केलेल्या जात, पंथ, अहंकार, पूर्वग्रह आणि भेदभाव यांच्या चौकटींच्या पलीकडे जाणे. आपल्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख या सर्व बाह्य ओळखींपेक्षा मोठी आहे, याची जाणीव होणे.

आईने काल कोणतेही तत्त्वज्ञान मांडले नाही. तिने अष्टावक्र गीतेचा एकही श्लोक उच्चारला नाही. पण तिचे एक साधे वाक्य—“मी आता त्यातून बाहेर आली आहे”—यातून मला अष्टावक्र गीतेचा अर्थ नव्याने समजला.

आध्यात्मिक प्रगती ही मोठमोठ्या प्रवचनांत किंवा ग्रंथांच्या अभ्यासातच दिसते असे नाही. ती आपल्या विचारांत, आपल्या वागण्यात आणि इतर माणसांविषयीच्या आपल्या दृष्टीकोनात दिसते.

त्या दिवशी माझ्या आईने मला एक मौल्यवान धडा शिकवला—काही वेळा आयुष्यभर जपलेले संस्कार सोडण्याची तयारीच खरी मुक्ती असते. आणि कदाचित, त्या मुक्तीच्या दिशेने टाकलेले प्रत्येक पाऊल म्हणजेच अष्टावक्रांनी सांगितलेल्या ‘निराकार’ अवस्थेकडे जाणारी वाट असते.

-राजेश कापसे

9819915070

बाबा चुकतो तेव्हा…

​

चार दिवसांपूर्वीची गोष्ट.

माझा छोटा मुलगा ओजस क्रिकेट खेळायला गेला होता. त्याच्यासाठी खास घेतलेला नवीन लेदरचा बॉल घेऊनच तो मैदानावर गेला होता. खेळून घरी आल्यानंतर मात्र तो बॉल काही सापडेना.

मी खूप चिडलो. त्याच्यावर बरंच ओरडलो. त्याला घेऊन पुन्हा ग्राउंडवर गेलो. तिथेही खूप शोधला, पण बॉल सापडला नाही. रागाच्या भरात त्याला म्हणालो,

“इथून पुढे तुझं क्रिकेट बंद! तू खूप बेजबाबदारपणे वागतोस.”

घरी परत आलो. थोड्या वेळाने त्याची क्रिकेटची बॅग उघडली आणि काय आश्चर्य…

तो बॉल बॅगेतच होता!

पण तोपर्यंत मी त्याला खूप काही बोलून गेलो होतो. तो बिचारा घाबरला होता, रडला होता.

आज अगदी असाच प्रसंग माझ्याबाबतीत घडला.

माझा खूप महागडा बीट्सचा हेडफोन — जो कायम माझ्या बॅगेत असतो — तो मला सापडेना. मी लगेच घरी फोन केला. ओजसला सांगितलं,

“जरा शोध बघू घरी आहे का?”

त्याने शोधला, पण घरातही तो सापडला नाही.

मी घरी आलो तेव्हा थोडा नाराजच होतो. तेवढ्यात ओजस माझ्याजवळ आला आणि शांतपणे म्हणाला,

“बाबा, काळजी करू नकोस. आपण आयफोनमधून तुझा बीट्स हेडफोन शोधू.”

त्या क्षणी मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली.

जेव्हा ओजसकडून चूक झाली होती, तेव्हा मी त्याच्यावर रागावलो होतो. पण अगदी तसाच प्रसंग माझ्यावर आला तेव्हा मुलाची प्रतिक्रिया मात्र किती समजूतदार आणि सकारात्मक होती!

त्याने मला दोष दिला नाही, टोमणे मारले नाहीत, “तू बेजबाबदार आहेस” असंही म्हटलं नाही. उलट मला धीर दिला.

आणि तेव्हा जाणवलं —

लहान मुलांकडून शिकण्यासारखं खूप काही असतं.

आपण मोठे म्हणून त्यांच्यावर ओरडतो, त्यांना चुका दाखवतो, बेजबाबदार म्हणतो. पण अशाच चुका जेव्हा आपल्याकडून होतात, तेव्हा त्या सहज माफ केल्या जातात. कारण आपण “मोठे” असतो.

खरं तर, त्या दिवशी माझ्या मुलाने मला माफ करण्याची, समजून घेण्याची आणि शांतपणे साथ देण्याची जी पद्धत दाखवली…

तसंच जर मी त्याच्याशी वागलो असतो, तर कदाचित तो रडला नसता.

कधी कधी मुलं आपल्याला शब्दांनी नाही, तर त्यांच्या वागण्यातून खूप मोठे धडे देऊन जातात.

पूजा!

​आज सकाळी जरा निवांत उठलो. सावकाश उठून ब्रश केला, स्वच्छ आंघोळ केली. मग नवीन कपडे घातले आणि आवडता सुगंध लावला. बरेच दिवस देवाची पूजा केली नव्हती, म्हणून आज मनापासून पूजा केली. देवांना पाणी घातले, स्वच्छ पुसले, सुंदर सजवले, फुले वाहिली, सुगंध लावला आणि दिवा लावला. घरात एक प्रसन्न वातावरण निर्माण झाले.

थोड्या वेळाने कामवाली बाई आली. तिने संपूर्ण घर स्वच्छ केले. सगळ्या वस्तू नीट लावल्या, कचरा साफ केला, भांडी घासली, कपडे नीट ठेवले. तिच्या त्या कामामुळे घर आणखी सुंदर आणि शांत वाटू लागले. तिचं कामही एक प्रकारची पूजाच वाटली.

नंतर हॉस्पिटलमध्ये आलो. बाहेर गणपती बाप्पाची पूजा सुरू होती. मूर्ती स्वच्छ धुतली जात होती, सुंदर वस्त्र परिधान केली जात होती, फुले आणि सुगंध अर्पण केला जात होता. वातावरण भक्तिमय झाले होते.

हॉस्पिटलमध्ये आत गेल्यावर पाहिले, हाऊसकीपिंग स्टाफ प्रत्येक कोपरा स्वच्छ ठेवण्यासाठी मनापासून मेहनत करत होता. कुठे फरशी पुसली जात होती, कुठे कचरा उचलला जात होता, तर कुठे वस्तू नीट लावल्या जात होत्या. ते फक्त साफसफाई करत नव्हते, तर जणू त्या जागेची पूजा करत होते.

मग सहज एक विचार मनात आला —
आपण आंघोळ करतो, म्हणजे स्वतःची पूजा करतो.
देवाला स्नान घालतो, म्हणजे देवाची पूजा करतो.
घर स्वच्छ करणारी कामवाली बाई घराची पूजा करते.
हॉस्पिटल स्वच्छ ठेवणारा हाऊसकीपिंग स्टाफ त्या सेवास्थानाची पूजा करतो.

पूजेची रूपं वेगवेगळी असतात, जागा वेगवेगळ्या असतात, पण मूळ भावना एकच असते —
स्वच्छता, नीटनेटकेपणा, सौंदर्य आणि प्रसन्नता निर्माण करणे.

-राजेश कापसे

९८१९९१५०७०

राजूभाई बी.ए.एम.एस. प्रकाशित झाले

​मनोगत

‘माझ्या नायजेरिया या पहिल्या पुस्तकाचा प्रकाशन सोहळा सुरू होता. जाणकार वाचक, स्नेही मित्रमंडळी आणि हितचिंतक या कार्यक्रमालाउपस्थित होते. हा सोहळा यूट्यूब लाईव्हवरही सुरू होता. कार्यक्रमसंपल्यानंतर माझा एक बालमित्र — मोहन मोहोळकर, जो सध्या अमेरिकेतस्थायिक आहे — याचा मला फोन आला. तो म्हणाला, “राजेश, तुझं पुस्तकआणि हा प्रकाशन सोहळा दोन्ही अतिशय सुंदर झाले आहेत. पण मलावाटतं, तू ‘राजूभाई बीएएमएस’ नावाचं एक नवं पुस्तक लिहायलाच हवं. तूपोदार आयुर्वेद कॉलेजमध्ये शिकत असताना काही दिवस मी तुझ्यासोबतहॉस्टेलवर राहिलो होतो. तुझे संस्कृतचे विषय, इंग्रजीतील ॲलोपॅथीचे धडे, आयुर्वेद आणि आधुनिक वैद्यक दोन्ही शिकण्यासाठीची तुझी धडपड, कॉलेजमधलं रॅगिंग, हॉस्टेलवरील गमतीजमती, अभ्यासाचे दिवस, परीक्षांचीतणावपूर्ण वेळ — हे सगळं मी जवळून पाहिलं आहे. गंगाखेड → परभणी → मुंबईचं पोदार कॉलेज → लंडन स्कूल ऑफ हायजिन अँड ट्रॉपिकल मेडिसिन→ आणि थेट नायजेरियात प्राथमिक आरोग्य सेवांचा संचालक — हा प्रवासलोकांनी वाचायलाच हवा.” त्याची ही कल्पना मला मनापासून आवडली.आणि मग या पुस्तकाचा जन्म झाला.

मी मूळचा संत जनाबाईंच्या गंगाखेडचा. लहानपणापासून आई सांगायची कीजनाबाई ही एक दासी होती, पण भक्ती, कष्ट, श्रद्धा आणि निष्ठेच्या बळावरती संतपदापर्यंत पोहोचली. एक वेळ अशी आली की विठ्ठल स्वतः तिच्याघरी दळण दळायला आला. सामान्य माणूससुद्धा श्रद्धा, कष्ट आणिप्रामाणिकपणाच्या जोरावर असामान्य होऊ शकतो.

माझ्या प्रवासात अनेक खाचखळगे आले. मी कधी पंढरपूरला विठू माऊलीच्या दर्शनासाठी गेलो नाही  पण आयुष्यात प्रत्येक टप्प्यावर मला विठ्ठलवेगवेगळ्या रूपांत भेटत गेला. वडील गेल्यानंतर माझ्या बहिणी आणिभाऊजींनी घेतलेल्या जबाबदारीत, बारावीच्या काळात घारेसरांनी दिलेल्यामदतीत, पोदार कॉलेजमध्ये मुंबईच्या वातावरणात मला सामावून घेणाऱ्यामित्रं-मैत्रिणींत, विद्यार्थी परिषदेच्या कार्यकर्त्यामध्ये मी विठ्ठल पाहिला, संकटांच्या काळात खंबीरपणे उभं राहिलेल्या माझ्या आईमध्ये, डॉ. हेडगेवाररुग्णालयात डॉ. अनंत पंढरे,डॉ. आनंद फाटक,डॉ. प्रसन्न पाटील,डॉ. दिवाकरकुलकर्णी —यांच्या रूपात मी विठ्ठल पाहिला. मुंबईत डिप्रेशनच्या अंधारातूनबाहेर काढणारे डॉ. अनिल अवचट आणि डॉ. आनंद नाडकर्णी —यांच्यारूपात मी विठ्ठल पाहिला. तर साईटसेवर्समध्ये काम करताना आयुष्यालानविन वळण देणाऱ्या श्रीनिवास सावंत सारख्या बॉस च्या रूपात मी विठ्ठलपाहिला. आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर कुठे ना कुठे विठ्ठल मला भेटत गेला—कधी माणसाच्या रूपात,कधी संधीच्या रूपात, कधी आधाराच्या रूपात.आणि त्यातूनच हा प्रवास घडत गेला —गंगाखेडपासूननायजेरियापर्यंत.

हे पुस्तक लिहिताना ज्यांनी मला साथ दिली, त्यांचे मी मनापासून आभारमानतो —माझ्या सासूबाई सौ. प्रिया साबडे, मित्र योगेश प्रभूणे, श्री रविगोळे, डॉ. गिरीश टिल्लू, डॉ. संदीप भारस्वाडकर, डॉ. रोहित जाधव, डॉ विद्यापाटील, श्री रत्नाकर पाटील, माझी पत्नी डॉ. प्रज्ञा कापसे, कृत्रिम प्रज्ञा(एआय), माझी आई दमयंती कापसे, माझ्या सर्व बहिणी, भावजी (डॉदेवीदास मुळे व सौ. कल्पना मुळे, श्री सतीश देशपांडे व सौ. अनुराधादेशपांडे, श्री गणेश देशपांडे व डॉ. सौ.सुनीता देशपांडे, डॉ. श्री गोविंद पाटीलव सौ.ज्योती पाटील…खरंतर, या सगळ्यांमुळेच माझं आयुष्य घडलं आहे.

‘राजूभाई बी.ए.एम.एस.’ हा एका सामान्य बी.ए.एम.एस. डॉक्टरचा श्रद्धेचा, संघर्षाचा आणि कृतज्ञतेचा प्रवास आहे.

आपल्याला हे पुस्तक नक्की आवडेल, ही मला मनापासून अपेक्षा.

 

धन्यवाद.

 

राजूभाई बी.ए.एम.एस.

डॉ राजेश कापसे

पुस्तकाचे नाव : राजूभाई बी.ए.एम.एस.

लेखक : डॉ. राजेश कापसे

प्रस्तावना : प्रवीण दवणे

प्रकाशन : विवेक पुस्तक प्रकाशन

‘राजूभाई बी.ए.एम.एस.’ या पुस्तकातील अनुभव हे डॉ. राजेश कापसे यांना आलेले असले तरी, ते त्यांच्या एकट्या पुरते मर्यादित राहात नाहीत. तर त्यांचे हे अनुभव आजच्या युवकांसाठी आश्वासक ठरतात. डॉक्टर बनण्यासाठी त्यांना करावी लागलेली झुंज असेल, त्यानंतर केवळ पेशा म्हणून काम न करता त्यांना आलेले सामाजिक अनुभव असतील. त्यातून अंदमानच्या बेटावरील त्यांचे सामाजिक काम असेल. आजही उघडपणे बोललं जात नाही, अशा एचआयव्ही, एड्सच्या दुनियेतील त्यांचे काम असेल, नेत्र, अंध, अपंग, अंधश्रद्धा निर्मूलन अशा अनेक पातळ्यांवर यांनी केलेले काम पुस्तक वाचताना थक्क करून जाते. 

म्हणूनच त्यांचे हे पुस्तक आत्मकथन न राहाता, या क्षेत्रातून पुढे येणार्‍या प्रत्येक भावी डॉक्टरांसाठी दस्तावेज बनले आहे.

आपली नोकरी, व्यवसाय सांभाळत सामाजिक क्षेत्रात कार्य करण्याची इच्छा असलेल्या प्रत्येकाने हे पुस्तक नक्की वाचावे. 

मूळ किंमत : रु. 275/-

सवलत मूल्य : रु. 247.50/- 

आपली प्रत आजच नोंदवा.

संपर्क : 9594961858/7506732905