मी आता त्यातून बाहेर आली आहे” — अष्टावक्र गीतेचा एक जिवंत अनुभव

​माझ्या आईचे वय आता ८६ वर्षे आहे. काल तिला थोड्या चकरा येत होत्या आणि ती अस्वस्थ होती. तिची प्रकृती पाहून मला पुन्हा एकदा तोच जुना विषय आठवला.

मी तिला अनेक वेळा म्हणायचो, “आई, कधी तू आजारी पडलीस आणि तुला स्वयंपाक करणे शक्य झाले नाही, तर मी हॉस्पिटलच्या कॅन्टीनमधून तुझ्यासाठी डबा आणीन.”

पण तिचे उत्तर नेहमी ठाम असायचे. “नको. मला तो डबा चालणार नाही.”

या विषयावर आमच्यात अनेकदा चर्चा आणि वादही झाले. मी तिला विचारायचो, “काय कारण आहे? तो डबा इतर जातीच्या किंवा इतर पंथाच्या व्यक्तींनी बनवला असेल म्हणून तुला नको आहे का?” ती यावर स्पष्ट काही बोलत नसे. पण तिच्या मनात एक संस्कार, एक संकोच आणि एक अदृश्य भिंत असल्याचे जाणवत असे. त्यामुळे कितीही आजारी असली, तरी ती स्वतःचे जेवण स्वतःच बनवून खायची.

पण काल काहीतरी वेगळे घडले.

ती अस्वस्थ होती. मी पुन्हा विचारले, “आई, आज कॅन्टीनमधून डबा आणू का?”

यावेळी ती शांतपणे म्हणाली, “हो. नक्की घेऊन ये. मला चालेल. ते कुठल्याही जातीचे असतील, कुठल्याही पंथाचे असतील, तरी मी आनंदाने खाईन. मी आता त्यातून बाहेर आली आहे.”

तिचे हे शब्द ऐकून मी काही क्षण निःशब्द झालो.

हे केवळ कॅन्टीनच्या डब्याला दिलेले होकार नव्हते. तो अनेक दशकांपासून मनात रुजलेल्या एका संस्कारावर मिळवलेला विजय होता. माणसाला माणूस म्हणून स्वीकारण्याचा तो क्षण होता.

त्याच वेळी मला अष्टावक्र गीतेतील वचन आठवले—

“असङ्गोऽसि निराकारो विश्वसाक्षी सुखी भव.”

‘निराकार’ म्हणजे केवळ शरीराचा आकार नसणे नव्हे. ‘निराकार’ म्हणजे आपण स्वतःभोवती उभ्या केलेल्या जात, पंथ, अहंकार, पूर्वग्रह आणि भेदभाव यांच्या चौकटींच्या पलीकडे जाणे. आपल्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख या सर्व बाह्य ओळखींपेक्षा मोठी आहे, याची जाणीव होणे.

आईने काल कोणतेही तत्त्वज्ञान मांडले नाही. तिने अष्टावक्र गीतेचा एकही श्लोक उच्चारला नाही. पण तिचे एक साधे वाक्य—“मी आता त्यातून बाहेर आली आहे”—यातून मला अष्टावक्र गीतेचा अर्थ नव्याने समजला.

आध्यात्मिक प्रगती ही मोठमोठ्या प्रवचनांत किंवा ग्रंथांच्या अभ्यासातच दिसते असे नाही. ती आपल्या विचारांत, आपल्या वागण्यात आणि इतर माणसांविषयीच्या आपल्या दृष्टीकोनात दिसते.

त्या दिवशी माझ्या आईने मला एक मौल्यवान धडा शिकवला—काही वेळा आयुष्यभर जपलेले संस्कार सोडण्याची तयारीच खरी मुक्ती असते. आणि कदाचित, त्या मुक्तीच्या दिशेने टाकलेले प्रत्येक पाऊल म्हणजेच अष्टावक्रांनी सांगितलेल्या ‘निराकार’ अवस्थेकडे जाणारी वाट असते.

-राजेश कापसे

9819915070