🧠 डोपामिन फास्टिंग : मेंदूला विश्रांती देण्याची एक नवी संकल्पना

✍️

मागच्या काही वर्षांत मोबाईल आपला अविभाज्य साथीदार बनला आहे. फोनची रिंग वाजल्यावर उचलणे स्वाभाविक आहे; पण रिंग न वाजली तरी सतत मोबाईल हातात घेणे — ही आता एक नवीनसवय नव्हे, व्यसनच झाली आहे.

क्षणोक्षणी नोटिफिकेशन, लाईक्स, कमेंट्स तपासण्याची अधीरता — जणू काही आपला मेंदू त्यावर जगू लागला आहे. इन्स्टाग्रामवर आलेला लाईक, फेसबुकवरील कमेंट, किंवा व्हॉट्सअॅपचा ब्लू टिक — हे सगळं क्षणिक आनंद देतं, पण आतून रिकामेपणही वाढवतं.

एका क्षणी मला जाणवलं — “ही एक नवीन प्रकारची तलप आहे.”

म्हणून मी फेसबुक अॅप हटवलं. पण लगेच लक्षात आलं — इन्स्टाग्रामवरून थेट फेसबुकला जाता येतं! अशा रीतीने आपण एका डिजिटल जाळ्यात अडकत चाललो आहोत.

ही सर्व “तलप” म्हणजे मेंदूमधील डोपामिन नावाच्या रसायनाचा परिणाम आहे.

डोपामिन हे मेंदूमधील “आनंद” आणि “प्रेरणा” देणारं रसायन आहे. आपण काही आनंददायक गोष्ट करतो — जसं की सोशल मीडियावर पोस्ट टाकणं, स्वादिष्ट अन्न खाणं, किंवा एखादा गेम जिंकणं — तेव्हा मेंदू डोपामिन सोडतो.

परंतु सतत या उत्तेजनांचा ओव्हरलोड झाल्यास मेंदू थकतो, आणि साध्या गोष्टींत आनंद मिळत नाही.

या चक्रातून बाहेर पडण्यासाठी “डोपामिन फास्टिंग” ही संकल्पना वाचनात आली.

हे म्हणजे डोपामिन बंद करणं नव्हे, तर ते अतिरिक्त प्रमाणात वाढवणाऱ्या कृतींपासून जाणीवपूर्वकदूर राहणं.म्हणजे असं,

🧘

• मोबाईल, सोशल मीडिया आणि टीव्हीपासून काही वेळ दूर राहा

• सततच्या गप्पा, संगीत, मनोरंजन टाळा

• फास्टफूड किंवा अनावश्यक खरेदी टाळा

मी स्वतः हा प्रयोग केला.

रात्री ८ ते सकाळी ८ या वेळेत मी माझा iPhone बंद ठेवायला सुरुवात केली. एक साधा नोकियाफोन घेतला — फक्त कॉलसाठी.

आश्चर्य म्हणजे, दोन तास माझे खरंच माझे झाले. मी पुन्हा पुस्तके वाचायला, बासरीचा रियाज करायला, जीमला जायला लागलो. घरच्यांसोबत वेळ घालवायला वेळ मिळू लागला. आणि मन शांत, प्रसन्न झालं.

🌼 डोपामिन फास्टिंगचे फायदे

• लक्ष केंद्रीत होते व एकाग्रता वाढते

• मन शांत होते, अस्वस्थता कमी होते

• झोप सुधारते

• आत्मनियंत्रण व संयम वाढतो

• साध्या गोष्टींमध्ये पुन्हा आनंद मिळू लागतो

तुम्हाला डोपामिन उपवास करायचा असेल तर खालील डायट प्लॅन नक्की करून बघा,

📅 एक दिवसाचा डोपामिन फास्टिंग प्लॅन

🌅 सकाळ (६.००–८.००)

• मोबाईलवर नजर न टाकता दिवसाची सुरुवात करा

• ध्यान, प्राणायाम किंवा चालणे

• शांतता किंवा हलके संगीत

☀️ पूर्वान्ह (८.००–१२.००)

• आवश्यक कामांवर लक्ष केंद्रित करा

• ईमेल/फोन फक्त ठराविक वेळेतच तपासा

• गप्पा/सोशल मीडिया टाळा

🍵 दुपार (१२.००–२.००)

• जेवताना टी.व्ही./मोबाईल नको

• हळूहळू, मनपूर्वक जेवण

• पचनानंतर थोडा वेळ शांत विश्रांती

🌇 सायंकाळ (५.००–८.००)

• फिरायला जा, पुस्तक वाचा किंवा छंद जोपासा

• स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवा

🌙 रात्री (८.००–१०.००)

• मोबाईल एअरप्लेन मोडवर ठेवा

• हलकी प्रार्थना, लेखन किंवा आत्मचिंतन

• झोपण्यापूर्वी ३० मिनिटे पूर्ण शांतता

हे करताना काही गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात त्या म्हणजे,

• हे डिटॉक्स नव्हे, तर माइंडफुल ब्रेक आहे

• सुरुवातीला २–३ तासांपासून सुरुवात करावी 

• हळूहळू आठवड्यातून १ दिवस पूर्ण फास्टिंग करा

• याचा उद्देश “टाळणे” नव्हे, तर “जाणीवपूर्वक वापरणे” हा आहे.

डोपामिन फास्टिंग म्हणजे आयुष्यापासून पळ काढणे नव्हे —

तर आयुष्य पुन्हा शांततेत अनुभवण्याचा एक प्रयत्न आहे.

सततच्या बाह्य उत्तेजनांपेक्षा अंतर्गत शांती आणि स्वतःशी संवाद साधण्यासाठी हा सोपा, पण प्रभावी मार्ग

“आनंद बाहेर शोधू नका — तो शांत मनातच सापडतो.” 🌿

✍️ डॉ. राजेश कापसे

deepakniramay@gmail.com

9819915070